Joseph de TOURNEFORT
TOURNEFORT SEYEHATNAMESİ
EDİTÖR: STEFANOS YERASİMOS
ÇEVİREN: ALİ BERKTAY
2005 İST. KİTAP YAYINEVİ
“28 Eylül. Gece yarısını bir saat geçe atlarımıza bindik, saat 10’a doğru Tokat’a ulaştık. Çok dar ve meşelerle kaplı vadilerden geçtikten sonra, ırmağımıza yeniden kavuştuk ve ırmağı iki kez geçtik; ırmağın adı Tosanlu’ydu[1] ve Türklerin Kazalmak adını verdikleri eskilerin İris[2] ine kavuşuyordu. Sonunda Tokat’a giden, diğerlerinden daha büyük, daha güzel vadiye girdik; ne var ki bu kenti ancak çok yaklaşınca görebiliyorduk. Çünkü kent yüksek mermer dağların ortasındaki gizli bir köşede yer alıyor. Söz konusu gizli köşe çok iyi ekilmiş ve bağlarla, eşsiz meyveler veren bahçelerle kaplı, şarabı eğer biraz daha sert olsaydı çok daha güzel olacaktı.
Tokat kenti Erzurum’dan çok daha büyük ve çok daha güzel. Evleri çok iyi yapılmış ve çoğu iki katlı. Yalnızca çok sarp iki tepenin arasındaki araziyi değil aynı tepelerin anfitiyatro biçimindeki yamaçlarını da kaplıyor. Öyle ki dünyada, bu kentinki kadar özel konuma sahip başka bir kent yok. Hatta çok ürkütücü, dimdik ve dümdüz yontulmuş iki mermer kayayı bile boş bırakmamışlar ve her birinin tepesine birer kale yapmışlar. Tokat’ın sokakları oldukça iyi kaldırımlanmış. Bu duruma doğuda ender rastlanılmakta. Sanırım varlıklılar fırtınalar sırasında yağmur sularının evlerinin bodrumuna dolmaması için kaldırımlar yapmak zorunda kalmışlar. Ve sokaklarda akan sular için arklar açtırmışlar. Kentin üzerinde yer aldığı tepelerde o Kadar çok su kaynağı var ki her evin kendi çeşmesi var. Bu kadar çok su bulunmasına karşın, buraya gelişimizden kısa süre önce kentin büyük bölümüyle, köyleri kül eden yangın söndürülememiş. Bu mevsimde dükkânlar tıka basa dolu olduğundan, bu yangın yüzünden birçok tüccar iflas etmiş; ama kentin yeniden yapımına başlanmış ve kısa süre içinde yangının kentteki izlerinin silinmesi umuluyor. Kentin çevresinde yeterince ağaç ve gereç var.
Tokatta bir Kadı, bir Voyvoda, bir Yeniçeri ağası, bin kadar Yeniçeri ve birkaç sipahi var. Kentte 20 bin Türk aile, 4 bin Ermeni aile 3-4 yüz Rum aile[3], minaresi olan 12 cami, sayısız mescit var. Ermenilerin yedi kilisesi, Rumların harap bir şapeli var.[4] Gerçi bu şapeli imparator İustianus (Justinyen) yaptırdı diye övünmekteler. Rum kilisesini Niksar daha doğrusu Tokat’a iki gün uzaklıktaki hemen hemen harap haldeki Neocasarea (Niksar) başpiskoposuna bağlı metropolit yönetiyor.
Yörenin oldukça bol miktardaki ipek üretimine ek olarak her yıl sekiz on yük İran ipeği tüketiliyor. Bütün bu ipekler hafif kumaşların, dikiş ipliklerinin ya da düğmelerin yapımında kullanılıyor. İpek ticareti oldukça iyi durumda, ama Tokat’ın asıl büyük ticareti bakır kap kacaklar alanında; tencereler, taslar, fenerler, şamdanlar. Çok iyi işlenen bu eşyalar İstanbul’a ve Mısır’a gönderilir. Tokatlı işçiler bakırlarını Trabzon’a üç günlük yoldaki gumişkana’dan (Gümüşhane) ve Ankara yönünde Tokat’a on günlük yoldaki bakır madeni bakımından daha zengin kasiambu’dan (Kastamonu) sağlarlar. Tokatta bol miktarda sarı maroken deri de üretilir ve bunlar kara yolu ile Karadeniz kıyılarındaki Samsun’a buradan da Eflakın limanı olan Kalas’a (bu gün Galati) gönderilir. Tokatlı tüccarların Diyarbakır ve Karaman’dan bol miktarda getirttikleri kırmızı boya da gönderilir. Sarı deriler fustet, kırmızılar kızılkökle boyanır. Tokat’ın boyalı kumaşları İran’ınkiler kadar güzel değilse de Moskovalılar ve Kırım Tatarları bunlarla yetiniyor. Bunlar Fransa’ya bile getirilerek Levant kumaşları adıyla satılıyor. Tokat ve Amasya ülkenin geri kalan bölümünden daha fazla kumaş üretiyor.
Tokat’ı küçük Asya’nın ticaret merkezi olarak görmek gerekir. Diyarbakır kervanları Tokat’a 18 günde gelir; Bir süvari bu yolu iki günde alır. Kervanlar Tokat’tan Sinop’a altı günde giderler; yayalar aynı yolu dört günde alırlar. Tokat’tan Bursa’ya kervanlar 20 günde giderler. Aynı yolu süvariler on beş günde alırlar. Ankara ya da Bursa’ya uğramadan İzmir’e gidenler bu yolu yirmi yedi günde, develerle kırk günde giderler. Ama haydut tehdidini göze almaları gerekir. Haydutlara yakalanmadan İzmir’e gidebilmek için kervanımızın bir bölümü Bursa’ya bir bölümü ise Ankara ya gitti. Kervandaki Ermeniler ipeklerini İzmir’e götürdüklerinde çok daha fazla kazandıklarını, çünkü ipeği İran sınırındaki Gence’den batmanı yirmi ekü ye aldıklarını söylediler. Şöyle ki İzmir’de aynı ağırlıktaki ipek yol boyunca yaptıkları zorunlu harcamalar çıktıktan sonra otuz ekü dolayında ediyordu. Bu çok büyük bir kazanç. Çünkü bir batman ancak altı okka, başka bir deyişle dokuz kilo on iki ons çekiyor. Bir at yükü üç yüz kilo, bir deve yükü beş yüz kilo olduğuna göre iyi bir hesap yapıldığında her at yükü için iki yüz ekü, her deve yükü için beş yüz lira kazanılmaktadır. Şu halde on yük ipek götüren tüccarlar at yükü başına bin ekü, deve yükü başına beş bin lira kazanıyorlar. Üstelik dönüşlerinde yükleyecekleri mallardan elde edecekleri kazançlar hariç.
Tokat, bir valiyle bir yeni çeri ağasının bulunduğu Sivas iline bağlıdır. Bu ildeki Rumlar cizye olarak dört bin cizye makbuzu öderler. Söylentiye göre Sivas Plinius ile Ptolemaios’un Kapadokya’ya yerleştirdiği (dahil ettiği) eski Sebaste kentidir. Bu kent güney yönünde Tokat’a iki günlük yoldadır. Başka bir eski kent olan Amasya ise kuzeydoğu yönünde Tokat’a üç günlük mesafededir. Ama bu iki kent eski olmalarına karşın Tokat’tan çok daha küçüktürler. Sivas bu gün önemini yitirmiştir ve eğer vali burada oturmasa adı bile duyulmayacak bir kent durumuna düşmüştür. “
[1] Günümüzde Tozanlı. Belki de Tournefort yanlış telaffuz ediyor.
[2] Tournefort burada yunanlıların iris dedikleri antik adı Halys olan Kızılırmakla karıştırıyor.
[3] Ermeni coğrafyacı İnciciyan 18. yy sonunda, 2500’ü Ermeni, 300’ü Rum olmak üzere 16.000 aile sayar. Osmanlı kayıtları, 1646’da kentte toplam 3858 aile yaşadığını belirtir.
[4] Tavernier toplam 12 Hıristiyan kilisesinden söz ediyor. İnciciyan teker teker 7 Ermeni kilisesi sayıyor ve 2 Rum kilisesinden söz ediyor.
