Tokat Çayı kenarında ve Behzad Caddesi’nde yer alan (Resim: 53-55, Çizim: 16) yapının, kuzey cephesindeki giriş kapısının kemer alınlığında yer alan Osmanlı sülüsüyle yazılmış inşa kitabesine göre; H. 942 (1536) tarihinde inşa edildiği anlaşılır. Aynı kapının söveleri arasındaki dekoratif kemerde ise II. Abdülhamit devrinde yapılmış olan H. 1309 (1891-92) tarihli genişletmeyi belgeleyen, ikinci kitabe yer alır. Üçüncü kitabe ise, yapının batı cephesindeki bir pencerenin kemer alınlığına yerleştirilmiştir. H. 1324 (1908) tarihini veren bu kitabede, Haziranın on ikinci günü meydana gelen bir sel neticesinde Tokatlı Ahmet Lütfi Paşa Hazretleri’nin yapıyı tamir ettirdiği ifade edilmektedir.
عمر هذا المسجد المبارك في ايام الدولة السلطان سليمان
خان خلد الله خلافته خواجه بهزاد ابن فقيه الشرواني
عفي عنهما ووقف لهذا المسجد والعين التي تسمي باغول
بك ستماية دينار نصف له و لها نصف ووقف المسمي بات ﭙازاري مع دكاكينه و صورت هذا السجل
ولعنه الله و ملائكته و الناس اجمعين علي من غير هذا
وضع ولدي مصطفي ثلاثين دينار تاريخه قيل خير
İfadeleri kayıtlıdır. Söz konusu kitabenin tercümesi şöyledir: “Bu mübarek mescid Sultan Süleyman Han (Allah hilafetini baki kılsın) döneminde Hoca Behzad bin Fakih eş-Şirvani (Allah ikisini de affetsin) tarafından yapılmıştır. Ayrıca bu mescide ve adına Oğulbek denen çeşmeye toplam 600 dinar yarısı mescit için, diğer yarısı da çeşme için vakfetmiştir. Yine dükkanlarıyla birlikte Bat Pazarı diye adlandırılan yeri de vakfetmiştir… Allah ve melekler bunun dışında bir şey söyleyene lanet etsin. Oğlum Mustafa da 30 dinar koymuştur. H. 942 (1536) yılında, Ebced Hesabıyla”
Caminin genişletilmesine dair kitabede:
خواجه بهزاد ولينك جامعي ذاتا صغير
اولديغيچون رفته رفته صيغمدي جم غفير
عصر سلطان حميدده بالطبع ﺁرتدي نفوس
حمد لله مسجد ايچره اولدي جمعيت كثير
“Hâce Behzad-ı Veli’nin cami’i zaten sağir
Olduğu çün refte refte sığmadı cemm-i gafir
Asr-ı Sultan Hamid’de bi’t-tabi’ arttı nüfus
Hamdü li’llah mescid içre oldu cemiyet kesir”
طالب الخيرات اولان اخوان اعانه ايلدي
ايتديلر توسيع و تعمير ايشته اولدي بي نظير
ضم ايدرسه ك بش عدد تاريخ مكمل اي رشيد
ايت عبادت قيل نمازك چوق اوله قلبك منير
“Talibu’l-hayrat olan ihvan i’ane eyledi.
İtdiler tevsi’ü ta’mir işte oldu bi nazir
Zam idersen beş adet tarih mükemmel ey Reşid
İt ibadet kıl namazın çok ola kalbin münir.”
İfadeleri okunur.
Caminin batı duvarındaki pencere üzerinde yer alan kitabede de (Resim: 56) şunlar yazılıdır:
۱۳۲٤ سنه سي حزيراننك اون ايكينجي
كوني زميندن اوج بچق ارشون ارتفاعنده ظهوره كلان
سيلاب اشبو جامع شريفي تخريب ايتمسيله توقادي
احمد لطفي ﭙاشا حضرتلري تعمير ايتدرمشدر
“1324 senesi (1908) Haziranın on ikinci günü, zeminden üç buçuk arşın irtifaında zuhura gelen seylab, iş bu cami-i şerifi kısmen tahrip itmesiyle Tokadî Ahmed Lütfi Paşa Hazretleri ta’mîr itdirmiştir.”
Evliya Çelebi’nin, “kubbeli ve demir pencereli cümle imareti, kurşunlu bir camidir. Gayet süslü bir minber ve mihrabı var amma minaresi yüksektir” ifadeleriyle anlattığı Behzad Camii esas itibariyle; 19.90 x 12.25 m. ölçülerinde dikdörtgen planlı bir harim bölümü ile bu bölüme 1956 yılında ilave edilen betonarme bir son cemaat yerinden oluşur.
Yapının güneydoğu köşesinde, sekizgen kaideli, silindirik gövdeli ve tek şerefeli bir minare yükselir.
Doğu ve batı yönlerden 135 x 110 cm.lik duvar payelerinin taşıdığı büyük bir basık sivri kemer, harim bölümünü ikiye ayırmaktadır.
Yapının asıl giriş cephesi, 1956 yılında ilave edilmiş olan betonarme son cemaat yeri nedeniyle içeride kalmıştır. Bu son cemaat yeri sanat tarihi ve mimarlık tarihi bakımından hiçbir özellik taşımayan iki katlı bir mekân durumundadır. Alt kat cephesi, genişlikleri 1.75 m. olan beş kemerli açıklık biçiminde düşünülmüş, üst kat cephesinde ise kemerli açıklıklarla aynı eksenler üzerinde yer alan dikdörtgen beş pencereye yer verilmiştir. Kuzey cephedeki bu parçalanmanın aksine, doğu ve batı cepheler son derece masif bir görünüme sahiptirler.
İçeride kalan asıl giriş cephesinde anıtsal özellikler taşımayan, fakat son derece dekoratif biçimde işlenmiş olan bir kapı bulunur. Kapının iki yanında yer alan birer mazgal pencere, son cemaat yeriyle iç mekân arasındaki bağlantıyı sağlar.
Asıl ibadet mekânının doğu ve batı cephelerinde birbirine simetrik olarak yerleştirilmiş, iki sıra halinde üçer pencere görülür. Üst sırada yer alan kemerli ve alçı şebekeli pencerelerden ikisi paralel konumda iken, güneybatı köşede yer alan üçüncü pencere daha aşağıda açılmıştır. Alt sıradaki kesme taş söveli dikdörtgen pencerelerin üst kısımlarında boşaltma kemerleri bulunur. Bu pencereler aynı form içerisinde, güney cephede de tekrarlanmıştır.
Büyük bir kemerle ikiye bölünmüş asıl ibadet mekânının güney kısmı yivli tromplarla geçilen basık bir kubbe ile örtülüdür. Üst örtü dışarıya sekizgen kasnaklı kubbe biçiminde yansımaktadır. İbadet mekânının kuzey kısmının üst örtüsü ise, aynalı tonozdur. Bu kısma geç tarihlerde ahşap direkler üzerine ahşaptan (U) şeklinde bir kadınlar mahfili eklenmiştir.
Yapının mevcut mihrap ve minberi, son derece basit ve hiçbir dekoratif değer taşımayan unsurlar olarak dikkati çekerler.
Behzad Camii, moloz taş ve tuğla ile inşa edilmiş kargir bir yapı özelliği taşır. Kapı ve pencere sövelerinde kesme taş, pencere boşaltma kemerlerinde ise tuğla kullanılmıştır. Minare, bütünüyle kesme taş bir yapıya sahiptir.
Behzad Camii’nin harim kısmında kubbeli mekânın önünde yer alan tonoz örtülü ön bölüm, XVI. yüzyılın ilk yarısında Tokat’ta uygulanan cami planlamasında mekân genişletmesine bir örnek oluşturmaktadır. Bu uygulama erken dönem Osmanlı mimarisinde İznik Yeşil Camii’ndeki gördüğümüz uygulamanın bir buçuk asır sonra gerçekleşmiş biçimi olarak yorumlanabilir.
KAYNAK: Tarihi Yaşatan İl Tokat
