Danişmendli Sultanı Nizamettin Yağıbasan tarafından 1151 yılında yaptırılmıştır. Anadolu’nun ilk ilk medresesidir. Birisi Tokat Niksar’da, diğeri de Bosra’da olmak üzere bu özelliği taşıyan 3 medreseden biridir. Çukur Medrese olarak da bilinir.
YAĞIBASAN MADRASAH
Constructed by Danishmend Sultan Nizamettin Yağıbasan in 1151. It is the first madrasah of Anatolia. It is one of the 3 madrasahs sharing this feature, with one in Tokat Niksar and one in Bosra. It is also known as Çukur Madrasah.
GENİŞ ANLATIM
Sulu Sokak semtinde yer alan (Resim: 206-2007, Çizim: 51) yapı, Tokat Müzesi’nde bulunan kitabesine göre, H. 645 (1247) yılında Nizameddin Yağıbasan tarafından inşa ettirilmiştir[i]. Ancak Nizameddin Yağıbasan’ın 1164 tarihinde ölmüş olması, bu tarihin yanlış olabileceğini düşündürmektedir. Yaygın kanaate göre kitabenin hatalı yazıldığı H. 546 (1151) yılında inşa edilen medresenin kitabesine tarih düşülürken, 546 tarihinin ters yazılarak 645 şekline dönüştüğü anlaşılmaktadır.
المعبود هوالله المصطفي رسول الله………………………. عز
الدنيا والدين كيكاوس ظل الله وواقف هذه المدرسة…………..
الملك نظام الدين ياغيبسان رحمه الله والساعي في احياء بعمارة………سنة خمس واربعين وستمائة
Tercümesi: Kulluk edilen Allah, Mustafa Resûlüllah..
Bu medreseyi vakfeden Allah’ın gölgesi, (dünya ve din) Keykavus…
Bu yapının canlandırılmasına çalışan Melik Nizamüddin Yağıbasan (Allah onu bağışlasın)… sene 645 (1247
Dış ölçüleri itibariyle; 26.85 x 25.90 m.lik bir alanı kaplayan yapı, kapalı avlulu, üç eyvanlı plan şemasında inşa edilmiştir. Merkezdeki avlunun ölçüleri 13.90 x 14.20 m. olup, kareye yakın bir düzen sergilemektedir.
Güneydeki ana eyvanın iki yanında, avluya birer kapıyla bağlanan, simetrik düzende inşa edilmiş iki oda yer alır. Bu odaların yanlarında ise biri 5.00 x 5.80 m. ölçülerinde enine dikdörtgen planlı, diğeri ise 5.00 x 8.60 m. ölçülerinde derinlemesine dikdörtgen planlı iki hacim, güneydoğu ve güneybatı köşeleri tamamlar.
Batı yöndeki eyvanın kuzeyinde, enine dikdörtgen planlı iki odaya yer verilmiştir.
Avlunun kuzey ve doğusunda, derinlikleri 3.50 m. ile 3.90 m. arasında değişen medrese hücreleri bir “L” şeması oluşturarak, plan düzeninin oluşumunu sağlarlar.
Kuzeydeki giriş açıklığı dışında bütün cepheleri, sağır duvarlar halinde örülmüş olan Çukur Medrese’nin doğu cephesinde açılan kapıların, bu yöndeki odaların kullanılması amacıyla sonradan ilave edildikleri anlaşılmaktadır.
Eyvanlar dışındaki bütün mekânlar, ortadaki merkezi avluya birer küçük kapıyla açılırlar. Avlunun ortası, 8 m. çapında bir kubbeyle örtülmüş olup kubbe geçişlerinde üç kademeli tromplar kullanılmıştır. Avlu çevresine yerleştirilen bütün mekânlar, beşik tonoz örtüyle kapatılmıştır.
Çukur Medrese, bütünüyle moloz taş malzeme ile inşa edilmiştir. Ancak tromp kemerlerinde ve kubbenin ortasındaki aydınlık fenerinin kenarlarında, yer yer tuğla kullanıldığı görülmektedir.
Yapı, Niksar’daki benzer şemada inşa edilmiş Yağıbasan Medresesiyle Anadolu’daki ilk kapalı avlulu medreselerden biri olma özelliğini taşımaktadır. Bu plan şemasının bilinen ilk örneği, Anadolu dışındaki Bosra’daki Gümüş Tekin Medresesi (1136)’dir. Anadolu dışına bundan başka örneği bulunmayan kapalı avlulu plan şeması, asıl gelişimini Anadolu’da göstermiş, Tokat ve Niksar’dan sonra Isparta Atabey Ertokuş Medresesi (1251), Konya İnce Minareli Medresesi (1260-1265), Kırşehir Cacabey Medresesi (1272-1273) ve Afyon Çay Medresesi (1278) ile daha olgun örnekler verilmiştir.
KAYNAK: Tarihi Yaşatan İl Tokat
Fotoğraf: Cihat TAŞKIN /TUDER
