Cumhuriyet Meydanı’nın kuzeybatısında yer alan cami türbe ve hamamdan oluşan külliyenin bir parçası durumundaki Ali Paşa Camii’nin, her ne kadar üzerinde kesin inşa tarihini veren bir kitabesi mevcut değilse de, 1572 yılında Şehzade Bayezid’in damadı Kemer Ali Paşa tarafından yaptırıldığı kabul edilir.
1939 ve 1943 tarihlerindeki depremlerde büyük zarar gören Ali Paşa Camii, 1947 yılında onarılmıştır.
Ali Paşa Camii, kare bir mekân üzerine, 11.50 m. çapında tek kubbeyle örtülü, abidevi bir yapıdır. İç mekânda ana beden duvarların uzantısı halindeki kalın ayaklar üst örtüye destek oluştururken, ayaklar arasında kalan derin kemerler halindeki hacimler ise, mekânın genişliğine katkı sağlamaktadır. Kuzeybatı köşedeki kemerli hacimden bir kapıyla geçilen ve batı yönüne doğru uzatılmış biri kare, diğeri dikdörtgen iki oda oluşturulmuştur. Minarenin kapısı da, buradaki dikdörtgen odanın batı duvarına açılmıştır. Kuzey yönünde mukarnas başlıklı mermer sütunların taşıdığı sivri kemerlerle dışa açılan yedi bölümlü, yedi kubbeli son cemaat yeri bulunur.
Kuzey cephenin ortasındaki cümle kapısı, üç yönden silmelerle çevrelenmiştir. İç köşeleri mukarnas başlıklı birer sütunce ile belirlenmiş olan portalde, nişin iki yanında, mukarnas yaşmaklı birer mihrabiye yer alır. Ortadaki kapı açıklığı, kemer ve söveleri iki renkli mermerden geçmeli olarak yapılmıştır. Basık formlu kapı açıklığı kemerinin içerisindeki kitabe yeri, boş bırakılmıştır. Bursa kemeri içerisine alınan mukarnaslı kavsara, kapı açıklığını içten taçlandırmaktadır. Cümle kapısının iki yanındaki cephe yüzeyleri, simetrik bir düzenleme gösterirler. Kapının hemen yanında, üst üste iki pencere açıklığı bulunur. Üstteki pencere kesme taş söveli dikdörtgen bir açıklık halinde iken, alttaki pencere kaval silmelerle çerçevelenen yüzeysel bir niş içerisinde dikdörtgen ve basık sivri boşaltma kemerli pencere formunda düşünülmüş ve köşe sütunceleri üzerine oturan üç dilimli kemerle taçlandırılmıştır. Son cemaat yerinin yanlara doğru uzatılmış ilk bölümünde aynı düzenlemeyi gösteren bir sağır niş ve bu sağır niş ile pencere arasında da mukarnas kavsaralı bir mihrabiye yer alır.
Caminin doğu cephesi; altta dört, üstte ise basık sivri boşaltma kemerli tek pencere açıklığına sahiptir. Alttaki kesme taş söveli, basık sivri boşaltma kemerli dikdörtgen pencereler, dıştan silmelerle çerçevelenmiştir. Batı yönde de aynı düzenleme ile karşılaşıyoruz. Ancak burada, alttaki pencere sayısı üçtür.
Yapının güney cephede alttaki dikdörtgen çerçeveli ve basık sivri boşaltma kemerli iki pencerenin üstünde cephenin tam ortasına denk gelecek şekilde, yan yana basık sivri kemerli üçüz pencere açılmıştır.
İç mekânda güney ve kuzey yönlerde ikişer, doğu ve batı yönünde ise üçer sivri kemerli, derin hacimler oluşturulmuştur. Yanlardaki hacimlerin güney duvarlarında, basit birer mihrap nişi vardır. Kuzey yönündeki kalın ayakların içinden, üst kat mahfiline çıkılmaktadır.
Doğu, batı ve kuzey yönündeki kemerli hacimler, üstte de tekrarlanmıştır. Kare mekânı örten kubbeye sivri kemerli derin tromplarla geçilmiş, tromplar arasındaki boşluklara da yine kemerler atılarak sekizgen kasnağa geçiş hazırlanmıştır. Sekizgen kasnağın her yüzünde, sivri kemerli bir pencere yer alır. Kubbe iç yüzeyinde ve kasnakta görülen kalem işi süslemeler, XIX. yüzyıl özellikleri taşır. Mermerden sade minber, hatları belirleyen silmelerle hareketli bir görünüme kavuşturulmuştur.
Yine mermerden yapılmış olan mihrap, üç yönden, kaval ve oyuk silmelerle çevrelenmiştir. İki yandan sütuncelerle sınırlanan mihrap nişi, üstten mukarnas dolgulu kavsarasıyla dekoratif bir görünüm kazanmıştır. Mihrap nişinin üstünde, dikdörtgen bir pano içerisine, Kur’an’dan bir ayet yazılmıştır.
Caminin kuzeybatı köşesinde, kare kaideli, çokgen prizmal gövdeli ve tek şerefeli, oldukça yüksek bir minare vardır. Şerefeye geçiş, mukarnaslarla sağlanmıştır. Cami avlusunda sekiz ahşap direk üzerine, pramidal külahlı gölgeliği bulunan, mermerden su hazineli şadırvan yer alır.
Tümüyle düzgün kesme taş malzemenin hakim olduğu Ali Paşa Camii, çağdaşları olan Silivrikapı Hadım İbrahim Paşa Camii ve Kütahya Kurşunlu Camii ile birlikte, kare planlı, tek kubbeli cami plan şemasının, farklı bir şekilde yorumlandığı XVI. yüzyıl eseri olarak dikkati çeker.
KAYNAK: Tarihi Yaşatan İl Tokat
FOTOĞRAF: Cihat TAŞKIN / TUDER
