Sulu Sokak semtinde Halit Mahallesi’nde yer alan yapı (Resim: 144-145, Çizim: 33), güney cephesindeki iki satırlık sülüs hatla yazılmış kitabesine göre H.631 (1233-34) tarihinde Ebu’l-Kasım Ali Tusî tarafından inşa ettirilmiştir
امر بعمارة هذ(ا)لمشهد في ايام دولة السلطان الاعظم علاء الدنيا والدين ابوالفتح كيقباد بن كيخسرو
قسيم امير المؤمنين العبد المذنب المحتاج الي رحمته ابو القسم بن علي الطوسي غفر الله له و لجميع المسلمين بتاريخ سنة احدي ثلاثين ستمائة
Tercümesi: Bu meşhed (türbe)nin yapımı, en büyük sultan Alaaddin Keykubâd bin Keyhüsrev’in saltanatı döneminde emredilmiştir.
Allah’ın rahmetine muhtaç, günahkâr kul, müminlerin emirinin sevgilisi Ebu’l-Kasım oğlu Ali el-Tûsî (Allah onu ve tüm Müslümanları bağışlasın) 631 (1233-34) tarihinde
7.40 x 7.50 m. ölçüleriyle kareye yakın bir planda inşa edilmiş olan türbe, 4.60 m. yükseklikten sonra sekizgen kasnak biçimine dönüşerek konik biçimde sonlanmakta, kareden sekizgene geçişte ise yelpaze şeklinde üçgen prizmal geçişler kullanılmıştır.
Üst örtü içten kubbe dıştan ise konik külah biçiminde ele alınmış, konik külah dıştan kiremitle kaplanmıştır. Türbenin girişi doğu cephede yer almaktadır. Güney cephedeki iki pencerenin her biri en dıştan profilli silmelerle çerçevelenmiştir. Güney cephenin batı köşesinde yer alan çeşme sonradan yerleştirilmiş olup herhangi bir özellik taşımaz.
İç mekânda kare gövde, tromplarla sekizgene dönüşmüş ve bunun üstünde sekizgenin köşelerine yerleştirilen sağır kemerler üzerine kubbe yerleştirilmiştir. Yapının bütün süsleme programı, güney cephedeki pencereler etrafında yoğunlaşmıştır. 45 derece eğimli dış bordürün yüzeyi firuze ve lacivert renkte, kolları birbirine bağlanan gamalı haç motifleriyle dekore edilmiştir. Kemer aynalarında ise kaydırmalı eksene göre yerleştirilmiş birbirini kesen altıgenlerden oluşan bir kompozisyon görülür. Süsleme kompozisyonu firuze ve patlıcan renkli çinilerden mozaik çini tekniğinde yapılmıştır.
Yapıda ana malzeme olarak tuğla kullanılmıştır.
Ali Tusî Türbesi’nde uygulanan plan ve mimari biçimi, yaklaşık bir asır kadar önce Meraga’da inşa edilen Künbed-i Surh’da karşımıza çıkmaktadır. Bu mimari biçimi Anadolu’da Amasya Torumtay Türbesi (1266) ve Sivas İzzeddin Keykavus Türbesi (1217) gibi yapılarda da görebilmek mümkündür. Ancak bu örneklerde sekizgen kasnak, ana beden duvarlarından içeride kalmıştır.
KAYNAK: Tarihi Yaşatan İl Tokat
FOTOĞRAF: Cihat TAŞKIN 7 TUDER
